Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi’nin 11. Zirvesi, Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te düzenlendi. ‘‘Türk Dünyasını Güçlendirmek: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes İçin Güvenlik’’ temalı zirveye Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadyr Japarov ev sahipliği yaptı. Liderler, önemli toplantılar yapmak üzere Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nda toplandılar.
‘‘Türk Devri’’ sloganıyla yürütülen Cumhuriyetin TDT dönem başkanlığı, dönem başkanlığını devralan Kırgızistan’a başarılar dileyen Genel Sekreter Kubanıçbek Omuraliyev, ülke liderlerinin, dışişleri bakanlarının ve ilgili bakanlıkların Türk iş birliğini desteklediğini, 16 farklı anlaşma, karar, ülke ve protokol imzaladığını ve bu doğal Devlet Başkanları Konseyi’nin 11. Zirvede Bişkek Deklarasyonu’nun imzaladığını kaydetti.
Bildiride yeni TDT bayrağının kabul edildiği, 2025 yılında Macaristan’ın Gayriresmi TDT Zirvesi’ne ev sahipliği yapacağı, TDT Sivil Koruma Mekanizması’nın kurulacağı, Türk Yeşil Finans Konseyi’nin (TYFK) kurulacağı, Türk Dünyası ideallerini korumayı ve güçlendirmeyi amaçlayan Türk Dünyası Tüzüğü’nün onaylandığı, merkezi Bişkek’te olmak üzere TDT üye ülkelerinin Kızılay Dernekleri arasında Türk Kızıl Ağı’nın kurulacağı belirtildi. Bildiride ayrıca Bişkek’e 2025 yılı için Türk dünyasının dijital başkenti statüsü verildiği, Türk Dünyası Tüzüğü ve TDT Daimî Temsilciler Tüzüğü’nün kabul edildiği belirtildi.
Gazze ve Lübnan’daki Durum Vurgulandı
Gazze ve Lübnan’daki durumla ilgili olarak, TDT Devlet Başkanları Gazze’deki yıkıcı insani durum konusunda derin endişelerini dile getirerek, sivillerin ayrım gözetmeksizin hedef alınmasını kınadılar. Bildiride, BM Güvenlik Konseyi’nin ilgili kararları da dahil olmak üzere uluslararası hukuka tam uyumlu, derhal ve kalıcı bir ateşkes çağrısında bulunuldu ve Gazze’ye insani yardımların engelsiz bir şekilde ulaştırılması ve İsrail-Filistin ihtilafına iki devletli çözüm temelinde adil ve kalıcı bir çözüm çağrısı yapıldı.
Bildiri de ‘‘TDT Devlet Başkanları, başkenti Doğu Kudüs olan, 1967 öncesi sınırlara dayalı bağımsız, egemen ve bitişik bir Filistin Devleti’nin uluslararası alanda tanınmasını destekliyor ve Filistin Devleti’nin Birleşmiş Milletler’e üye olmaya uygun olduğunu ve bu nedenle kabul edilmesi gerektiğini tespit eden 10 Mayıs 2024 tarihli BM Genel Kurulu kararını memnuniyetle karşıladı ve henüz bunu yapmamış olan tüm ülkeleri Filistin Devleti’ni tanımaya çağırdı.’’ ifadeleri yer aldı. Bildiri de, ‘‘Liderler, Lübnan’da derhal ateşkes çağrısında bulunarak, BM Güvenlik Konseyi’nin 1701 (2006) sayılı kararının uygulanmasının önemini vurguladılar ve Lübnan’ın uluslararası alanda tanınan sınırları içinde toprak bütünlüğüne, egemenliğine ve bağımsızlığına açık desteklerini ifade ettiler ve Lübnan’daki Birleşmiş Milletler Geçici Barış Gücü’ne (UNIFIL) yönelik kasıtlı saldırılar konusunda derin endişelerini dile getirdiler.’’ ifadeleri yer aldı.
Türk Devletleri Teşkilatı’nın güvenlik ve ortak çıkarlar çerçevesinde aldığı kararlar, ülkeler arasındaki sorunların barışçıl yollarla çözüldüğünü ve Türk Dünyası’nın önünde bir engel teşkil etmeyeceğini göstermiştir. Özellikle Fergana Vadisi’nin sorunların merkezi olmaktan ziyade bir barış havzası haline gelmesi mümkündür. Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında varılan anlaşma bunun kanıtıdır. Bu gelişmeler TDT’nin uluslararası diplomaside saygın bir aktör olup, küresel forumlara ve girişimlere katkıda bulunan, Avrasya’da ve ötesinde barışı, istikrarı ve iş birliğini teşvik etmede kilit bir unsur olarak varlığını sürdüren bir yapıdadır. TDT ülkeleri Gazze ve Filistin sorunlarına ‘‘iki devletli çözüm’’ vurgusu yapılmış, Ortadoğu’da barışa destek verilirken, ortak raporda insani yardım çalışanlarının yaşananlara ilişkin kaygılarına da yer verilmiştir. Bu da teşkilatın uluslararası arenada barış ve istikrarın çözümü için çaba sarf eden bir aktör olduğunu bir kez daha göstermektedir.
Sürdürülebilir Kalkınmada ‘‘Yeşil Finans’’ Adımı
Sürdürülebilir kalkınma gündeminin de aynı derecede iddialı olduğunu vurgulayan TDT, ‘‘Türk Yeşil Finans Konseyi’nin kurulması ve Türk Yeşil Vizyonu’nun benimsenmesi yoluyla yeşil finans ve çevre yönetimini teşvik etmeye kararlıyız. Bu girişimler, yenilenebilir enerjiden sürdürülebilir kentsel gelişime kadar uzanan çevre dostu projelere yatırım yapılmasını sağlayacaktır.’’ Ve Dijital dönüşüm alanında ‘‘Büyük Türk Dili Modeli’’ ve ‘‘Dünya Gözlem Teknolojik Uydusu’’ gibi projeleri hayata geçirmekten heyecan duyduklarını ifade ettiler. Türk Devletleri Teşkilatı’nın atacağı bu adımlar teknolojik yetenekleri artıracak ve bölge genelinde çevresel izleme, dijital bağlantı ve inovasyon gibi alanlarda fayda sağlayacağı açıktır.
Zirvede Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye ve Özbekistan Merkez Bankaları arasında Mutabakat Zaptı imzalanarak, Türk Resim Sanatı Örgütü Üye Ülkeleri Merkez Bankaları Konseyi’nin tamamlanmasına yönelik ilk adım atıldı. Mutabakat Zaptı, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Başkanı Dr. Fatih Karahan, Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası Başkanı Taleh Kazimov, Kazakistan Ulusal Bankası Başkanı Timur Süleymanov, Kırgızistan Ulusal Bankası Başkanı Melis Turgunbayev ve Özbekistan Merkez Bankası Başkanı Mamarizo Nurmuratov tarafından imzalandı.
Bu yeni girişim, üye ülkeler arasındaki finansal iş birliğini artırmayı, ekonomik istikrarı sağlamayı ve bölgede ekonomik dayanışmayı güçlendirmeyi amaçlıyor. Merkez Bankaları Konseyi, finansal sistemlerin entegrasyonu zayıflarken, üye ülkeler arasında para politikaları konusunda daha sıkı bir iş birliğinin sürdürülmesinde rol oynuyor. Türk Devletleri Teşkilatı’nın kurulmasının, üye ülkeler arasındaki ekonomik bağları güçlendireceğini ve stratejik mali istikrarın korunmasına da katkı sağlaması açısından Bişkek zirvesinde alınan kararlar teşkilat açısından büyük önem taşımaktadır.
Değerlendirme
Türk Cumhuriyetleri’nin 1992 yılından bu yana geliştirdikleri çok boyutlu iş birliği çabaları zaman içinde kurumsallaşmış ve 2009 yılında Türk Konseyi kurulmuştur. Konsey, 2021 yılında İstanbul zirvesinde alınan karar ile Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından dil, tarih ve kültür gibi ortak noktalar başlangıçta üyelerin iş birliği çabalarında önemli bir motivasyon kaynağı olarak öne çıkmıştır.
Ancak ilerleyen yıllarda üye devletlerin ekonomik ve siyasi motivasyonları örgütün sürdürülebilirliğinde baskın hale geldi. Buna göre günümüz dünyasında üye devletlerin ekonomik ve siyasi beklentileri ön plana çıkarmakta ve kültürel unsurlar bu beklentilerin gerçekleştirilmesinde destekleyici bir rol oynamaktadır. Siyasi açıdan bakıldığında Teşkilat, üye devletlere eşitlik temelinde dış politika alternatiflerini çeşitlendirme fırsatı sunmaktadır. Bu bağlamda düşünüldüğünde teşkilat, ABD, Rusya ve Çin’e karşı bölgedeki güç dengesinde etkili bir aktör olma yolunda ilerlemektedir.
Türk Cumhuriyetleri arasında kültürel entegrasyon beklentisi üye devletler için hala önemli bir motivasyon kaynağıdır. Başka bir deyişle, üye devletler aracılığıyla birbirleriyle kültürel bağlarını ve etkileşimlerini güçlendirmeyi hedeflemektedir. Bağlı kuruluşlar, iş birliği projeleri ve diğer girişimler bu anlamda önemlidir. Benzer şekilde, TDT üyeleri arasında spor, turizm, edebiyat ve daha birçok alanda ortak etkinlikler düzenlemektedir. Bu noktada tüm bu faaliyetlerin İsmail Gaspıralı’nın “dilde, fikirde, işte birlik” yaklaşımı çerçevesinde gerçekleştirildiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Geçtiğimiz aylarda kabul edilen 34 harften oluşan ‘‘ortak alfabe’’ kararı da bu duruma en büyük örnek olarak gösterilebilir.
Türk Cumhuriyetleri arasında kültürel entegrasyon beklentisi üye devletler için hala önemli bir motivasyon kaynağıdır. Başka bir deyişle, üye devletler aracılığıyla birbirleriyle kültürel bağlarını ve etkileşimlerini güçlendirmeyi hedeflemektedir. Bağlı kuruluşlar, iş birliği projeleri ve diğer girişimler bu anlamda önemlidir. Benzer şekilde, TDT üyeleri arasında spor, turizm, edebiyat ve daha birçok alanda ortak etkinlikler düzenlemektedir. Bu noktada tüm bu faaliyetlerin İsmail Gaspıralı’nın “dilde, fikirde, işte birlik” yaklaşımı çerçevesinde gerçekleştirildiğini söylemek yanlış olmayacaktır.
15. yılını kutladığımız Türk Devletleri Teşkilatı’nın, geleceği de her geçen gün büyük heyecan için de beklenmektedir. 6 Kasım’da Bişkek’te düzenlenen 11. Devlet Başkanları Konseyi Zirve’si ‘‘Türk Dünyasının Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes için Güvenlik’’ temasına odaklanması, kritik konulardaki kararlılığımızı yeniden teyit etmek için önemli bir fırsat teşkil edecektir. Unutulmamalıdır ki; Biz Birlikte Daha Güçlüyüz.
